Hukuki işlemlerde esas olan “özgür irade” ve “rızadır”. Ancak pratik gerçeklik, bazen bireyleri haklarından mahrum bırakan belgeleri imzalamaya zorlayan baskılar dayatabilmektedir. Bu makale, baskı (ikrah) mağduru olan veya kendisini haksız “iltihaki sözleşmelerle” (katılım sözleşmeleri) karşı karşıya bulan kişiler için yasaların öngördüğü korumayı gün yüzüne çıkarmayı amaçlamaktadır.
Birinci: İkrah (Baskı) Kavramı ve Rıza Sakatlıkları
İkrah, kişiye yönelik hukuka aykırı bir baskı uygulanması sonucu, kişinin kalbinde bir korku oluşması ve bu korkuyla aslında iradesinde olmayan bir hukuki işlemi yapmaya zorlanmasıdır.
Maddi İkrah: Fiziksel güç kullanımı veya hürriyetten yoksun bırakma durumudur. İrade tamamen ortadan kalktığı için bu işlem “mutlak butlan” ile batıldır (geçersizdir).
Manevi İkrah: En yaygın türdür; işten çıkarma tehdidi, itibarı zedeleme veya nüfuzu kötüye kullanma gibi durumları kapsar. Bu durumda sözleşme, mağdur talep ettiği takdirde “iptal edilebilir” niteliktedir.
İkinci: İltihaki Sözleşmeler.. Güçlü Tarafın Şartlarını Dayatması
Bu bölüm, taraflar arasındaki dengenin tamamen bozulduğu durumları temsil etmesi bakımından müvekkiller için en önemli noktalardan biridir.
İltihaki Sözleşme Nedir? Bir tarafın (genellikle şirket veya işveren) önceden hazırladığı, diğer tarafın (işçi veya tüketici) şartlarını tartışma veya değiştirme hakkının olmadığı, ya tamamen kabul ya da tamamen reddetmek zorunda kaldığı sözleşmelerdir.
Mısır Hukukunda Koruma: Mısır Medeni Kanunu’nun 149. maddesi uyarınca: “Sözleşme iltihak yoluyla kurulmuşsa ve haksız şartlar içeriyorsa, hakim bu şartları değiştirebilir veya zayıf tarafı bu şartlardan muaf tutabilir.” Yani imzanız, şartın zalimce olması durumunda hakkınızın kaybolduğu anlamına gelmez.
Türk Hukukunda Koruma: Türk Borçlar Kanunu ve Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, “Genel İşlem Koşulları”na karşı sert hükümler içerir. İşveren, sözleşmeye işçinin aleyhine orantısız şartlar koyarsa ve bu şartlar üzerinde müzakere imkanı tanımazsa, bu hükümler Türk mahkemeleri nezdinde “kesin hükümsüz” sayılabilir.
Üçüncü: Uygulamalı Durumlar (Zorla İstifa ve İbraname)
İş ortamında baskı genellikle iki şekilde uygulanır:
Önceden İmzalatılan İstifanameler: Bazı işverenler işe alım sırasında tarihsiz bir istifa dilekçesi imzalatır. Hukuken, bu istifa hem Mısır’da hem Türkiye’de geçersizdir; çünkü işi alamama “korkusu” altında imzalanmıştır.
Şartlı İbraname: İşçinin “deneyim belgesi” veya “pasaportunu” alabilmesi için tüm haklarını aldığına dair belge imzalamaya zorlanmasıdır. Türkiye’de İş Kanunu, İbraname’nin yazılı, detaylı ve belirli şartlara uygun olmasını şart koşar; her türlü belirsizlik işçi lehine yorumlanır.
Dördüncü: Hakimin İkrahı Değerlendirme Kriterleri
Hakim sadece tehdit aracına bakmaz, aynı zamanda şunları da dikkate alır:
Kişisel Durum: (Yaş, kültür, cinsiyet). Yeni mezun biri için ikrah sayılan bir durum, kıdemli bir hukukçu için aynı şekilde değerlendirilmeyebilir.
Zaman Koşulu: İmza dar bir zaman aralığında mı atıldı? Kişinin avukatına danışması engellendi mi?
Tehlikenin Ağırlığı: Tehdit, kişinin tek geçim kaynağına mı yönelikti?
Beşinci: Hakkınızı Nasıl Kanıtlar ve Feragati Nasıl İptal Edersiniz?
Baskı ve zorlama maddi vakıalar olduğu için her türlü delille ispatlanabilir:
Tanık Beyanları: Mesai arkadaşlarınız veya imza anındaki psikolojik durumunuzu gören kişiler.
Elektronik Yazışmalar: Tehdit veya şantaj içeren WhatsApp mesajları veya e-postalar.
Yargısal Karineler: Feragatin resmi tatil gününde veya şüpheli bir saatte imzalanması gibi.
Resmi Protesto: Baskı ortadan kalkar kalkmaz, imzanızın baskı altında atıldığını beyan eden resmi bir ihtarname (Türkiye’de Noter İhtarnamesi) çekmek haklarınızı korur.
Altıncı: Hukuki Girişim ve Zamanaşımı
Baskının ortadan kalktığı tarihten itibaren bir yıl içinde harekete geçilmesi gerektiği unutulmamalıdır. Uzun süreli sessizlik, yargı tarafından “zımni icazet” (kabullenme) olarak yorumlanabilir.
Sonuç
Hakkınız sadece attığınız bir imza değil, yasaların koruduğu özgür bir iradedir. İster Mısır’da ister Türkiye’de olun, rızanın sakatlandığı kanıtlandığında yargı zayıf tarafın yanındadır.
Hukuk büromuzda, tüm sözleşmelerinizi inceleyerek haklarınızı hukukun gücüyle geri almak için işlemlerin iptali davalarında sizleri temsil etmekteyiz